Darmontsteking
Acuut en chronisch, de symptomen, de oorzaken en wat calprotectine wel en niet zegt
Een darmontsteking is een ontstekingsreactie in de darmwand. Dat kan kortdurend zijn, bijvoorbeeld door een infectie, of langdurig, zoals bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. Die twee vragen om een heel andere aanpak, dus het onderscheid tussen acuut en chronisch loopt als een rode draad door deze pagina. Je leest welke klachten erbij horen, hoe artsen een darmontsteking vaststellen, welke rol de ontstekingsmarkers calprotectine en CRP daarbij spelen — en waar hun grenzen liggen.
Door: Janna Koopmandiëtist met focus op darmgezondheid (13+ jaar)Eindredactie: Sam Bracke, content specialist & bewegingsdeskundige
- 8,9/10 klantenbeoordeling
Wat is een darmontsteking?
Een darmontsteking is een ontstekingsreactie in het slijmvlies van de darm, waarbij afweercellen naar de darmwand trekken. Dat geeft zwelling, roodheid en soms beschadiging van het slijmvlies.
De oorzaak verschilt sterk. Bij een acute darmontsteking is het meestal een infectie waar het afweersysteem terecht op reageert. Bij een chronische darmontsteking (IBD) reageert het afweersysteem juist ongepast op de eigen darmflora, zonder dat er een indringer is.
Die twee door elkaar halen is de meest gemaakte fout rond dit onderwerp. Je leest vaak dat een darmontsteking ontstaat door ‘een overactief of verkeerd reagerend immuunsysteem’. Dat klopt voor IBD, maar niet voor de veel vaker voorkomende acute darmontsteking door een virus of bacterie: daar reageert het afweersysteem juist precies zoals het hoort.
De naam die een arts gebruikt hangt af van de plek van de ontsteking:
- Enteritis: ontsteking van de dunne darm.
- Colitis: ontsteking van de dikke darm (colon).
- Proctitis: ontsteking van de endeldarm (rectum).
- Gastro-enteritis: ontsteking van maag én darm tegelijk, in de volksmond buikgriep.
Een ontstekingsreactie is op zichzelf geen diagnose. De vraag is altijd: waardoor, waar, en hoe lang al?
Acute en chronische darmontsteking: het verschil
Acute darmontsteking
Ontstaat plotseling en duurt dagen tot enkele weken. Meestal een infectie: een virus (norovirus, rotavirus), een bacterie (campylobacter, salmonella) of soms een parasiet. De meeste mensen herstellen volledig. Het grootste risico is uitdroging, vooral bij kinderen en ouderen.
Andere vormen: diverticulitis (ontsteking van uitstulpingen in de darmwand), ischemische colitis (door verminderde bloedtoevoer), en colitis pseudomembranacea (door de bacterie Clostridioides difficile, vaak na een antibioticakuur).
Chronische darmontsteking (IBD)
Duurt maanden tot jaren en verloopt in opvlammingen met rustigere periodes ertussen (remissie). De twee bekendste vormen zijn de ziekte van Crohn, die overal in het maag-darmkanaal kan zitten en door alle lagen van de darmwand gaat, en colitis ulcerosa, die beperkt blijft tot de dikke darm en alleen het slijmvlies aantast.
IBD is een chronische aandoening die levenslang aandacht vraagt, maar met de huidige behandelingen bereiken veel mensen langdurige remissie. De diagnose wordt gesteld door een maag-darm-leverarts, met een kijkonderzoek en weefselonderzoek.
Blindedarmontsteking is een spoedgeval, geen gewone darmontsteking
Een blindedarmontsteking (appendicitis) geeft doorgaans pijn die begint rond de navel en daarna naar rechtsonder in de buik zakt, vaak met misselijkheid, weinig eetlust en koorts. Dit vraagt om directe medische beoordeling en meestal om een operatie. Wacht hier niet mee en doe hier geen thuistest voor.
Waardoor ontstaat een darmontsteking?
Bij een acute darmontsteking is de oorzaak meestal aan te wijzen. Bij een chronische darmontsteking is dat niet zo: IBD ontstaat waarschijnlijk door een samenspel van erfelijke aanleg, het afweersysteem, de darmflora en omgevingsfactoren. Hieronder per factor de stand van zaken.
Infecties
Virussen, bacteriën en parasieten zijn de belangrijkste oorzaak van acute darmontsteking. Besmetting loopt vaak via voedsel of drinkwater, of van mens op mens. Denk aan onvoldoende verhit vlees, rauwe eieren, ongewassen groente, of onvoldoende handhygiëne na toiletbezoek. Zie ook acute en chronische diarree.
Erfelijke aanleg bij IBD
De kans op IBD is groter als het in de familie voorkomt; er zijn inmiddels honderden genetische varianten gevonden die het risico beïnvloeden. IBD begint meestal tussen het vijftiende en dertigste levensjaar, met een tweede, kleinere piek rond het zestigste.
Medicijnen
NSAID's zoals ibuprofen, naproxen en diclofenac kunnen zelf irritatie en ontsteking van de darmwand geven. Antibiotica kunnen de darmflora zo verstoren dat C. difficile de ruimte krijgt. Belangrijk: stop nooit zomaar met voorgeschreven medicatie, maar overleg met je arts.
Roken
Roken is een van de duidelijkst aangetoonde beïnvloedbare risicofactoren voor de ziekte van Crohn, en verhoogt ook de kans op opvlammingen. Opmerkelijk genoeg ligt dat bij colitis ulcerosa anders; bespreek dat met je behandelaar.
Darmflora en leefstijl
Bij mensen met IBD wordt gemiddeld een minder diverse darmflora gevonden. Of dat bijdraagt aan het ontstaan of er een gevolg van is, is niet opgehelderd. Dat IBD veel vaker voorkomt in westerse landen wijst op een rol van omgeving en voeding, maar welke factor precies, is nog niet vastgesteld.
Stress als oorzaak
Stress wordt vaak genoemd als ‘belangrijke oorzaak’ van darmontsteking. Dat is niet aangetoond. Stress veroorzaakt geen IBD. Wat wel is beschreven: bij mensen die IBD al hebben, hangen periodes van stress samen met meer klachten en een grotere kans op een opvlamming. Zie het kader hieronder.
Wat stress wel en niet doet bij een darmontsteking
Wel: stress kan de darmbeweging versnellen, de pijngevoeligheid verhogen en bij mensen met IBD samengaan met meer klachten en vaker een opvlamming. Aandacht voor spanning, slaap en herstel is daarom een zinvol onderdeel van de behandeling.
Niet: stress veroorzaakt geen chronische darmontsteking, en een verhoogde cortisolwaarde toont niet aan dat stress bij jou de klachten verklaart. Ontstekingsactiviteit meet je met calprotectine of CRP, niet met een stresshormoon.
Wat zijn de symptomen van een darmontsteking?
De klachten hangen af van waar de ontsteking zit, hoe uitgebreid die is en of het om een acute of een chronische ontsteking gaat.
Bij een acute darmontsteking
- Plotseling opkomende, vaak waterige diarree
- Buikkrampen en buikpijn
- Misselijkheid en overgeven
- Koorts, spierpijn en hoofdpijn
- Weinig eetlust
Bij een chronische darmontsteking (IBD)
- Langdurige of terugkerende diarree, soms 's nachts
- Bloed en/of slijm bij de ontlasting — zie de kleur van je ontlasting
- Aanhoudende buikpijn, vaak op een vaste plek
- Vaker moeten poepen en loze aandrang
- Onbedoeld gewichtsverlies en verlies van eetlust
- Uitgesproken vermoeidheid, vaak mede door bloedarmoede
- Pijn rond de anus, fistels of kloofjes (vooral bij de ziekte van Crohn)
- Klachten buiten de darm: gewrichtspijn, oogontsteking of huidafwijkingen
Bij een deel van de vrouwen met IBD nemen klachten toe rond de menstruatie, waarschijnlijk door hormonale schommelingen die de darmbeweging en de pijnbeleving beïnvloeden. Dat is een reëel en veelgemeld patroon; het betekent niet dat de ontsteking op dat moment actiever is. Zie ook waarom een opgeblazen buik vaker voorkomt bij vrouwen.
Onderzoek naar ontsteking in de darm
Om ontstekingsactiviteit te beoordelen wordt vooral calprotectine in de ontlasting gebruikt: dat eiwit komt rechtstreeks uit de darmwand en is daarmee gerichter dan een bloedwaarde. In de reguliere zorg kijkt een arts daarnaast vaak naar CRP in het bloed, een maat voor ontsteking in het hele lichaam. Die twee vullen elkaar aan, maar geen van beide stelt zelfstandig een diagnose — en bij een milde darmontsteking kan de CRP gewoon normaal zijn terwijl calprotectine al verhoogd is. Voor de vraag of er ontsteking in je dárm speelt, is calprotectine de aangewezen marker.
Calprotectine waarde test
Calprotectine is een eiwit uit witte bloedcellen dat vrijkomt in de darm bij ontsteking van het slijmvlies. Omdat het rechtstreeks uit de darmwand komt, is het een gerichtere maat voor darmontsteking dan een bloedwaarde. De belangrijkste toepassing is het onderscheid tussen een ontstoken darm en een darm die anders werkt zonder ontsteking, zoals bij PDS.
- Meet calprotectine in je ontlasting
- Gericht op ontsteking in de darm zelf
- Bruikbaar om het beloop over de tijd te volgen
- Thuis af te nemen, nuchter zijn hoeft niet
Een verhoogde waarde zegt dát er ontsteking is, niet waardoor
Je leest vaak dat een verhoogde calprotectinewaarde betekent dat je waarschijnlijk een chronische darmontsteking hebt. Zo werkt het niet. Een verhoogde waarde past bij ontsteking, maar de oorzaak kan net zo goed een darminfectie, diverticulitis, NSAID-gebruik of soms een poliep zijn. IBD stelt een maag-darm-leverarts vast met een kijkonderzoek en weefselonderzoek, niet met een ontlastingstest.
Calprotectine wordt uitgedrukt in microgram per gram ontlasting (µg/g). Laboratoria hanteren als vuistregel: onder 50 µg/g normaal, ongeveer 50 tot 150 µg/g een grijs gebied waarbij herhalen zinvol kan zijn, en boven 150 tot 200 µg/g verhoogd. De precieze afkappunten verschillen per laboratorium en per methode; in je eigen rapport staat welke zijn gehanteerd.
Voor Nederland telt daarnaast wat je huisarts met de uitslag doet, en die drempels liggen láger. Dat komt doordat de twee kaders een ander doel hebben: laboratoriumbanden geven aan hoe waarschijnlijk ontstekingsactiviteit is, terwijl de huisartsenrichtlijn beslisgrenzen geeft die bewust voorzichtig zijn, zodat een chronische darmontsteking niet wordt gemist. De NHG-richtlijn houdt aan: bij 50 tot 100 µg/g overlegt de huisarts met de mdl-arts, en boven 100 µg/g volgt verwijzing.
Wat dat praktisch betekent: ligt jouw waarde boven de 50, bespreek hem dan met je huisarts — ook als hij binnen het grijze gebied van het laboratorium valt. Denk bij een waarde tussen 100 en 150 dus niet dat overleg kan wachten.
Let ook op verstorende factoren: NSAID's en maagzuurremmers kunnen de waarde verhogen, en bloed uit een andere bron, zoals menstruatie of aambeien, kan de meting beïnvloeden.
Of kies een bredere route
Dit is een alternatief, geen aanvulling die je erbij bestelt. Wil je niet alleen weten of er ontsteking is, maar ook wat er verder in je darm speelt, dan is dit het bredere onderzoek. Calprotectine zit er al in.
Darmtest XL Plus
Breder alternatief. 18 darmwaarden in één ontlastingsmonster: naast vertering en darmflora ook ontsteking en afweer (calprotectine, EDN, secretoir IgA, beta-defensine 2), darmbarrière, glutengevoeligheid en zes veelvoorkomende parasieten. Calprotectine zit hier al in, dus bestel deze niet naast de losse test. Past als je klachten na een reis of buikgriep begonnen, of als er meer tegelijk speelt. Uitslag binnen 10 werkdagen.
De uitslagen zijn uitsluitend informatief. Alleen een arts kan een officiële diagnose stellen en een behandelplan opstellen. Bij bloed bij de ontlasting, koorts of onbedoeld gewichtsverlies hoort de beoordeling bij een arts en niet bij een thuistest.
Wat klanten zeggen over Mijnlabtest
★★★★★
“Na wat problemen met mijn darmen besloten om een analyse te doen naar parasieten, bestellen op de website ging makkelijk , snel discreet bezorgd en de test uitvoeren ging ook makkelijk De uitslag had ik binnen een week. Gelukkig geen parasiet aangetroffen in de ontlasting, tevreden over de service en uiteraard het product, top”
T. Tilburg, augustus 2023
★★★★★
“Ik dacht al dat ik gek vermoeid was en bepaalde klachten had die onverklaarbaar waren.. mijn microbioom laat duidelijk zien wat er verbeterd moet worden.. en dat terwijl mijn bloedtestjes altijd aangeven dat alles goed is. Ik zou het zeker aanraden!”
L. Den Haag, augustus 2025
★★★★★
“Prima ervaring. Test afname was makkelijk en het testresultaat was heel snel bekend. Ook met respect voor privacy!”
P. Amsterdam, maart 2022
De eerste twee ervaringen gaan over onderzoek naar parasieten en over het microbioom. Beide worden onderzocht in de Darmtest XL Plus van deze pagina. De derde komt van de productpagina van de Calprotectine waarde test. De ervaringen gaan over de bestelling, de afname en de uitslag, niet over een gevonden oorzaak. Een ervaring van iemand anders zegt niets over jouw uitslag. Alle originele reviews bekijken
Weet je niet welke test bij je klachten past?
Of onderzoek naar ontsteking in jouw situatie het meeste oplevert, hangt af van je klachten en hoe lang ze duren. Beantwoord een paar vragen, dan kijkt de Test Coach mee.
- Stelt gerichte vragen over je klachten
- Adviseert de test die daarbij past
- Dag en nacht bereikbaar
Hoe stelt een arts een darmontsteking vast?
Bij een acute darmontsteking is vaak geen uitgebreid onderzoek nodig: de klachten gaan meestal binnen enkele dagen tot een week over. Onderzoek van de ontlasting op ziekteverwekkers gebeurt bij aanhoudende klachten, hoge koorts, bloed bij de ontlasting, of na een reis.
Bij verdenking op een chronische darmontsteking verloopt het traject anders:
- Gesprek en lichamelijk onderzoek, met aandacht voor het beloop, alarmsymptomen en de familiegeschiedenis.
- Bloedonderzoek: ontstekingswaarden (CRP, bezinking), bloedbeeld voor bloedarmoede, en waarden voor ijzer, vitamine B12 en foliumzuur.
- Calprotectine in de ontlasting, om te bepalen of een kijkonderzoek nodig is. Bij een lage waarde en zonder alarmsymptomen is een scopie volgens de NHG-richtlijn meestal niet nodig.
- Ontlastingsonderzoek op ziekteverwekkers, om een infectie uit te sluiten.
- Endoscopie met biopten. Dit is de beslissende stap: pas met weefselonderzoek kan een arts vaststellen of het om de ziekte van Crohn, colitis ulcerosa of iets anders gaat.
- Beeldvorming (MRI of echo), vooral bij de ziekte van Crohn, om te zien welk deel van de darm is aangedaan.
De behandeling van IBD hoort bij een maag-darm-leverarts en richt zich op het remmen van de ontsteking en het bereiken en vasthouden van remissie. Dat gebeurt met ontstekingsremmende en afweeronderdrukkende medicijnen, soms met biologicals, en in bepaalde situaties met een operatie. Zelfbehandeling is hier niet aan de orde.
Voeding en tekorten bij een chronische darmontsteking
Er bestaat geen dieet dat IBD geneest, en voeding is niet de oorzaak. Wel is voeding belangrijk om op gewicht te blijven, tekorten te voorkomen en klachten draaglijker te maken. Laat je hierbij begeleiden door een diëtist met ervaring in IBD; de adviezen verschillen namelijk sterk tussen een opvlamming en een rustige periode.
Tekorten die vaker voorkomen bij IBD
Door een verminderde opname, versnelde passage, bloedverlies, verminderde eetlust of het effect van bepaalde medicijnen komen tekorten regelmatig voor. Het gaat vooral om:
- IJzer — het meest voorkomende tekort bij IBD, vaak door chronisch bloedverlies. Een belangrijke oorzaak van de vermoeidheid.
- Vitamine B12 — vooral bij de ziekte van Crohn in het laatste deel van de dunne darm, of na een operatie waarbij dat deel is verwijderd.
- Foliumzuur — onder meer bij gebruik van sulfasalazine of methotrexaat.
- Vitamine D en calcium — extra van belang omdat langdurig corticosteroïdgebruik de botten kwetsbaarder maakt.
- Zink, magnesium, kalium en natrium — vooral bij langdurige diarree.
Bij IBD horen deze waarden in de reguliere controle
Je zou verwachten dat hier een rij testen voor vitamine B, vitamine D en ijzer volgt. Die staat er bewust niet. Wie IBD heeft, staat onder controle van een maag-darm-leverarts, en het periodiek meten van ijzer, B12, foliumzuur en vitamine D hoort standaard bij die controle — inclusief de juiste interpretatie en, waar nodig, behandeling met suppletie of infusen.
De informatie hierboven is nuttig om te wetén en om ernaar te vragen bij je behandelaar. Maar het los aanschaffen van deze testen naast je behandeltraject voegt in de regel niets toe.
Praktische tips die veel mensen helpen
- Tijdens een opvlamming verdragen veel mensen kleinere, frequentere maaltijden beter, en tijdelijk minder vezelrijk en minder vet. Dit is praktijkervaring, geen richtlijn; kijk vooral wat jij verdraagt.
- Drink voldoende, zeker bij diarree, en let op zouten bij langdurig vochtverlies.
- Houd bij wat je merkt. Een eenvoudig dagboek van eten, klachten en periodes helpt jou en je behandelaar meer dan losse testen.
- Stoppen met roken is bij de ziekte van Crohn een van de effectiefste dingen die je zelf kunt doen. Vraag je huisarts om hulp.
Wanneer naar de dokter bij een darmontsteking?
Een korte buikgriep gaat meestal vanzelf over. Bij de volgende klachten is medische beoordeling belangrijker dan zelf testen. Doe in deze situaties geen thuistest als eerste stap.
- Bloed of slijm bij de ontlasting
- Hevige of toenemende buikpijn
- Aanhoudende koorts
- Tekenen van uitdroging
- Onbedoeld gewichtsverlies
- Diarree die aanhoudt
Meer over darmklachten en darmgezondheid
Ben jij op zoek naar meer inhoudelijke informatie over je darmklachten of je spijsvertering? Lees dan een van onze uitgebreide aansluitende artikelen:
Veelgestelde vragen over een darmontsteking
1. Betekent een verhoogde calprotectinewaarde dat ik de ziekte van Crohn of colitis heb?⌄
Nee. Een verhoogde waarde betekent dat er ontsteking in je darm is, maar niet waardoor. Het kan net zo goed gaan om een darminfectie, diverticulitis, het gebruik van NSAID's zoals ibuprofen, of soms een poliep. IBD wordt vastgesteld door een maag-darm-leverarts met een kijkonderzoek en weefselonderzoek. Bespreek een verhoogde uitslag daarom met je huisarts.
2. Welke calprotectinewaarden gelden als normaal?⌄
Als vuistregel: onder de 50 µg/g is normaal en maakt ontsteking onwaarschijnlijk. Tussen ongeveer 50 en 150 µg/g ligt een grijs gebied waarin een herhaalmeting zinvol kan zijn. Boven de 150 tot 200 µg/g is de waarde verhoogd en volgt vaak verder onderzoek. De precieze afkappunten verschillen per laboratorium en per methode; in je eigen rapport staat welke referentiewaarden zijn gehanteerd.
3. Wat is het verschil tussen een darmontsteking en PDS?⌄
Bij een darmontsteking is de darmwand daadwerkelijk ontstoken, met zwelling en soms beschadiging van het slijmvlies. Bij het prikkelbare darm syndroom werkt de darm anders en is die gevoeliger, maar is er geen ontsteking en geen weefselschade. De klachten kunnen sterk op elkaar lijken. Calprotectine is bij PDS meestal laag en bij een actieve darmontsteking meestal verhoogd, en helpt daarom om de twee te onderscheiden.
4. Kan stress een darmontsteking veroorzaken?⌄
Nee. Stress veroorzaakt geen chronische darmontsteking. Wat wel is beschreven: bij mensen die IBD al hebben, gaan periodes van stress vaker samen met meer klachten en een grotere kans op een opvlamming. Aandacht voor spanning en herstel is dus zinvol als onderdeel van de behandeling, maar niet als verklaring voor het ontstaan. Een cortisoltest kan hier niets over aantonen: die meet je stresshormoon, niet de ontstekingsactiviteit in je darm.
5. Hoe lang duurt een darmontsteking?⌄
Een acute darmontsteking door een infectie duurt meestal enkele dagen tot ongeveer een week. Houden de klachten langer dan zeven tot tien dagen aan, dan is beoordeling door je huisarts verstandig. Een chronische darmontsteking is een levenslange aandoening die in opvlammingen verloopt, met rustige periodes ertussen. Met de huidige behandelingen bereiken veel mensen langdurige remissie.
6. Wat is het verschil tussen calprotectine en CRP?⌄
Calprotectine wordt gemeten in de ontlasting en komt uit de darmwand zelf, dus het is specifiek voor de darm. CRP wordt gemeten in het bloed en stijgt bij ontsteking of infectie waar dan ook in het lichaam, dus het is breder maar minder gericht. Bij een milde darmontsteking kan de CRP normaal zijn terwijl calprotectine al verhoogd is. Voor het volgen van darmontsteking is calprotectine daarom doorgaans de gevoeligere marker.
7. Is er een dieet dat een darmontsteking geneest?⌄
Nee. Er bestaat geen dieet dat IBD geneest, en voeding is niet de oorzaak van de aandoening. Voeding is wel belangrijk om op gewicht te blijven, tekorten te voorkomen en klachten draaglijker te maken, en die adviezen verschillen tussen een opvlamming en een rustige periode. Laat je begeleiden door een diëtist met ervaring in IBD, en beperk je eetpatroon niet meer dan nodig.
8. Kan ik met een thuistest een darmontsteking uitsluiten?⌄
Een lage calprotectinewaarde maakt een actieve ontsteking van de darmwand veel minder waarschijnlijk, maar sluit niet elke aandoening uit. Bovendien geldt: heb je alarmsymptomen zoals bloed bij de ontlasting, aanhoudende koorts, hevige buikpijn of onbedoeld gewichtsverlies, dan is een thuistest niet de juiste eerste stap. Ga in die situatie direct naar je huisarts, ongeacht wat een test zou laten zien.
De uitslagen zijn uitsluitend informatief. Alleen een arts kan een officiële diagnose stellen en een behandelplan opstellen.
Staat je vraag er niet bij?
Onze klantenservice helpt je met vragen over de test, de afname of je uitslag. We denken graag mee over welke test bij je klachten past.
Inzicht in je calprotectinewaarde
De Calprotectine waarde test meet calprotectine in je ontlasting, een marker die specifiek uit de darmwand komt. De uitslag zegt of er ontstekingsactiviteit is, niet waardoor. Bespreek een verhoogde waarde met je huisarts.
Betrouwbare bronnen over darmontsteking
- Nederlands Huisartsen Genootschap. NHG-Standaard Gastro-enteritis. Lees meer
- Thuisarts.nl / Nederlands Huisartsen Genootschap. Ik heb de ziekte van Crohn (zie ook Ik heb colitis ulcerosa). Lees meer
- Maag Lever Darm Stichting. Ziekte van Crohn en colitis ulcerosa (IBD). Lees meer
- Nederlands Huisartsen Genootschap. NHG-Standaard Diverticulitis. Lees meer
Bekijk alle bronnen ↓Verberg overige bronnen ↑
- Torres, J., Mehandru, S., Colombel, J.-F., & Peyrin-Biroulet, L. (2017). Crohn's disease. The Lancet, 389(10080), 1741–1755. Lees meer
- Ungaro, R., Mehandru, S., Allen, P. B., Peyrin-Biroulet, L., & Colombel, J.-F. (2017). Ulcerative colitis. The Lancet, 389(10080), 1756–1770. Lees meer
- Waugh, N., Cummins, E., Royle, P., et al. (2013). Faecal calprotectin testing for differentiating amongst inflammatory and non-inflammatory bowel diseases. Health Technology Assessment, 17(55). Lees meer
- D'Haens, G., Ferrante, M., Vermeire, S., et al. (2012). Fecal calprotectin is a surrogate marker for endoscopic lesions in inflammatory bowel disease. Inflammatory Bowel Diseases, 18(12), 2218–2224. Lees meer
- Ananthakrishnan, A. N., Bernstein, C. N., Iliopoulos, D., et al. (2018). Environmental triggers in IBD: a review of progress and evidence. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 15(1), 39–49. Lees meer
- Weisshof, R., & Chermesh, I. (2015). Micronutrient deficiencies in inflammatory bowel disease. Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care, 18(6), 576–581. Lees meer
- Bischoff, S. C., Bager, P., Escher, J., et al. (2023). ESPEN guideline on Clinical Nutrition in inflammatory bowel disease. Clinical Nutrition, 42(3), 352–379. Lees meer
- Rolston, V. S., Boroujerdi, L., Long, M. D., et al. (2018). The influence of hormonal fluctuation on inflammatory bowel disease symptom severity. Inflammatory Bowel Diseases, 24(2), 387–393. Lees meer
- Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (2022). Bijna een kwart Nederlanders kampt met problemen aan maag, darm en/of lever. Lees meer